Tarmoqda 2 600 MWh. Zavod darajasida — deyarli nol.

Muallif: Komron Adxamov, energetika sohasi mutaxassisi

---

O'zbekistonda energiya saqlash bo'yicha raqamlar yaxshi ko'rinadi. Ishga tushirilgan quvvat — 1 545 MW / 2 600 MWh, bu kechki cho'qqi yuklamaning 13% dan ortig'i. Shartnomasi imzolangan va qurilayotgan loyihalarda yana 1 968 MWh turibdi. 2030-yilgacha maqsad — 4.5 GW.

Endi shu ro'yxatga diqqat bilan qarang. Turan, Samarkand 1, Artemisya, Sarimay, ACWA Power Riverside — hammasi tarmoq miqyosidagi loyihalar.

Zavod darajasida, ya'ni C&I (tijorat va sanoat) segmentida, mamlakatda hali deyarli hech narsa qurilmagan.

Bu maqola shu bo'shliq haqida: nega u paydo bo'ldi, u qanday ko'rinishga ega va uni kim to'ldiradi.

Butun hajm tarmoq miqyosida. Zavod darajasiga navbat hali kelmagan.

1. Nega hammasi tarmoqda boshlandi

Buning sababi oddiy va u O'zbekistonga xos emas — hamma joyda shunday bo'lgan.

Tarmoq miqyosidagi loyiha bitta shartnoma, bitta moliyalashtirish tuzilmasi va bitta ulanish nuqtasi bilan yuzlab megavatt-soat beradi. Uni ADB yoki EBRD moliyalashtiradi, PPA imzolanadi, xalqaro ishlab chiquvchi quradi. Bir marta qilinadigan katta ish.

C&I segmenti esa aksincha: yuzta obyekt, yuzta kichik shartnoma, yuzta turli yuklama profili va yuzta turli qaror qabul qiluvchi. Bir xil megavatt-soatni yig'ish uchun yuz baravar ko'p ish kerak.

Shuning uchun har bir bozorda avval tarmoq quriladi, keyin navbat pastga tushadi. Biz hozir aynan shu o'tish nuqtasidamiz.

2. Nega C&I obyektiga faqat panel yetmaydi

Bu yerda texnik haqiqat bor va u ko'pincha e'tibordan chetda qoladi.

Sanoat obyektining yuklama profili odatda ikki cho'qqili bo'ladi: iste'mol ertalab bir marta va kechqurun yana bir marta ko'tariladi. Kechki cho'qqi esa quyosh botgandan keyin keladi.

Quyida — real obyektning sutkalik profili. Bu Livandagi IXSIR korxonasi: kechki cho'qqi 450 kW, yuklama koeffitsienti 0.62.

Panel egri chizig'i tushganda yuklama egri chizig'i ko'tariladi. Bu bo'shliqni faqat saqlash yopadi.

Grafikni ko'ring: quyosh ishlab chiqarishi tush paytida eng yuqori nuqtaga chiqadi, lekin obyektning eng og'ir soati — 18:00 dan 21:00 gacha. Ikki egri chiziq bir-biriga to'g'ri kelmaydi.

Bundan ikkita amaliy xulosa chiqadi:

Birinchisi. Batareyasiz quyosh ishlab chiqarishi obyektning o'sha paytdagi iste'moliga cheklanadi. Tush paytida ortiqcha energiya shunchaki yo'qoladi — texnik tilda buni curtailment deyishadi. Batareya uni oladi va kechqurun beradi.

Ikkinchisi. Yuklama koeffitsienti 0.62 — bu obyekt quvvatining o'rtacha 62 foizidan foydalanayotganini bildiradi. Ya'ni ulanish quvvati eng og'ir uch soatga qarab tanlangan, qolgan yigirma bir soat esa u bo'sh turadi. Cho'qqini kesish orqali ulanish quvvatini pasaytirish mumkin — bu esa quvvat uchun to'lovga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi.

O'zbekistonda bu ikkinchi jihat birinchisidan muhimroq. Bizda tarmoq bor; muammo — kechki soatlardagi cheklovlar va quvvat uchun to'lov, umuman elektr yo'qligi emas.

3. Dizel: batareya uni almashtirmaydi, to'g'ri ishlatadi

Bu eng ko'p yanglishiladigan nuqta.

Livan misolida dizel generator kuniga 6 soatdan 24 soatgacha ishlaydi — u yerda tarmoq deyarli yo'q. O'zbekistonda dizel zaxirada turadi va yiliga bir necha yuz soat ishlaydi. Ikki holat bir xil emas, va shuning uchun iqtisodiy hisob ham har xil.

Ammo texnik mantiq bir xil, va u quyidagicha:

Dizel generator nominal yuklamaning 70–80% ida eng samarali ishlaydi. Past yuklamada bir kilovatt-soatga sarflanadigan yoqilg'i keskin oshadi, dvigatel esa to'liq isimasdan ishlaydi va tezroq eskiradi. Ko'pchilik obyektda dizel aynan shu noto'g'ri rejimda ishlaydi — chunki yuklama tebranib turadi.

Batareya bu tebranishlarni o'ziga oladi. Natijada dizel yo umuman yoqilmaydi, yo yoqilganda o'zining to'g'ri rejimida ishlaydi.

Uchinchi funksiya kamroq gapiriladi, lekin muhandis uchun eng qiziq bo'lgani shu: tarmoq o'chganda tizimga tayanch kuchlanish kerak, aks holda quyosh invertorlari ishlay olmaydi. Ilgari buni dizel berardi — ya'ni quyoshdan foydalanish uchun dizel yonishi shart edi. Grid-forming rejimida ishlaydigan saqlash tizimi bu vazifani o'z zimmasiga oladi.

Bu uchtasi — o'zlashtirish, cho'qqini kesish va tayanch kuchlanish — C&I saqlashning butun iqtisodini tashkil qiladi.

4. Bu segmentni kim ochadi

Endi asosiy savolga keldik, va javob ishlab chiqaruvchilar haqida emas.

Iyul oyida Germaniyada 40 MWh li saqlash tizimi topshirildi. Uskunani Jinko ESS berdi, loyihani esa Eturn nomli gollandiyalik EPC kompaniyasi loyihalab, qurib, tarmoqqa ulab berdi. Xuddi shu haftada Livanda 261 kWh li tizim ishga tushdi — uni mahalliy distribyutor ECOsys yetkazdi.

Ikkala holatda ham ishlab chiqaruvchi uskunani beradi. Loyihani esa mahalliy kompaniya bajaradi.

Bu tasodif emas, bu segmentning tuzilishi. Konteynerni yoki shkafni keltirib qo'yish — bu loyiha emas. Loyiha — bu yuklama profilini o'lchash, tizimni to'g'ri o'lchamda tanlash, tarmoqqa ulanish ruxsatini olish, mahalliy me'yorlarga muvofiq hujjat tayyorlash, montaj, ishga tushirish va keyingi o'n yil davomida xizmat ko'rsatish.

Bularning birortasini ham import qilib bo'lmaydi.

O'zbekiston bozorida bir nechta yetkazib beruvchi ishlaydi — Sungrow, Huawei, Jinko ESS va boshqalar. Bu maqola ularning qaysi biri yaxshiroq degan savolga javob bermaydi va bermasligi kerak. Muhimi boshqa narsa: qaysi uskuna tanlanishidan qat'i nazar, C&I segmentidagi ishning katta qismi va qiymatning katta qismi mahalliy muhandislik kompaniyasida qoladi.

Xo'sh, unda nima qilish kerak?

Bu bo'shliq o'z-o'zidan to'lmaydi. Uni to'ldirish uchun aniq narsalar kerak:

• Yuklama profilini o'lchash madaniyati. Hozir ko'pchilik taklif obyektning oylik hisob-fakturasi asosida tuziladi. Hisob-faktura cho'qqini ko'rsatmaydi. To'g'ri o'lchov — soatlik profil, kamida bir hafta. Bu C&I saqlashdagi eng arzon va eng ko'p e'tibordan chetda qoladigan qadam.

• Muhandislik kompetensiyasi. Tizim o'lchamini tanlash, AC yoki DC ulanish sxemasini tanlash, tarmoq muhandisligi, dizel bilan birgalikda ishlash rejimini sozlash. Bu bilim eskirmaydi va uni import qilib bo'lmaydi.

• Tarmoqqa ulanish qoidalarida aniqlik. C&I saqlash uchun ulanish shartlari va tarmoq kodeksiga muvofiqlik talablari qanchalik aniq bo'lsa, loyihalar shunchalik tez o'tadi. Hozir bu ko'pincha har bir obyekt uchun alohida hal qilinadi.

• Moliyalashtirish tuzilmasi. Tarmoq loyihalarida DFI moliyalashtirishi ishlaydi. Zavod darajasida esa boshqa vositalar kerak — lizing, uskuna garovi, energiya xizmati shartnomasi.

Xulosa

O'zbekistonda saqlash bo'yicha qurilayotgan hamma narsa — tarmoq miqyosida. Bu to'g'ri boshlanish, chunki har bir bozorda shunday bo'ladi.

Ammo iqtisodning asosiy qismi — zavodlar, sovutgichli omborlar, agro qayta ishlash — kechki cho'qqi bilan yakka o'zi qolmoqda. Ularning yuklama profili quyosh bilan mos kelmaydi, dizellari noto'g'ri rejimda ishlaydi va ularga qaratilgan biror jiddiy loyiha hali e'lon qilinmagan.

Bu bo'shliqni ishlab chiqaruvchi to'ldirmaydi. Uni yuklama profilini o'qiy oladigan, tizimni to'g'ri o'lchamda tanlaydigan va o'n yil davomida unga xizmat ko'rsatadigan mahalliy muhandislik kompaniyasi to'ldiradi.

O'tgan maqolada panel poygasi haqida yozgan edim: eng ko'p yutadigan davlat eng ko'p ishlab chiqargan emas, eng aqlli o'rnatgan davlat bo'ladi. Saqlashda ham xuddi shu qoida ishlaydi — faqat bu safar poyga hali boshlanmagan.

---

Maqola muallifning shaxsiy tahliliy pozitsiyasi.

Oshkoralik uchun: muallif Jinko ESS kompaniyasida Markaziy Osiyo bo'yicha ishlaydi. Maqolada keltirilgan Germaniya va Livan loyihalari — ochiq manbalardan olingan misollar; ular biror uskunani tavsiya qilish uchun emas, segmentning ishlash modelini ko'rsatish uchun keltirilgan.

**Manbalar: **Energy-Storage.News — Jinko ESS va Eturn, Germaniya 40 MWh · pv magazine — press-reliz · Fadi Makdessi — Livan, IXSIR obyekti · ADB loyiha 58290-001 · Enerdata · O'zbekiston Energetika vazirligi