Nega BESS va aralash energetika — O'zbekiston iqtisodiyotining kelajagi?

Muallif: Komron Adxamov, energetika sohasi mutaxassisi

---

Dunyoda bitta ham istisno yo'q qonuniyat bor: elektrlashtirilmagan rivojlangan davlat mavjud emas. Qancha ko'p rivojlangan bo'lsangiz — shuncha ko'p elektr iste'mol qilasiz. Bu shior emas, statistika: jon boshiga elektr iste'moli bilan jon boshiga daromad o'rtasidagi bog'liqlik — iqtisodiyot fanidagi eng mustahkam korrelyatsiyalardan biri.

2025-yil raqamlariga qarang (jon boshiga yillik iste'mol):

• Norvegiya — 28,600 kVt·soat

• AQSh — 13,000 kVt·soat

• Janubiy Koreya — 12,100 kVt·soat

• Xitoy — 7,500 kVt·soat

• Germaniya — 5,950 kVt·soat

• Qozog'iston — 5,930 kVt·soat

• Turkiya — 4,040 kVt·soat

• O'zbekiston — 2,340 kVt·soat

Jon boshiga yillik elektr iste'moli (kVt·soat, 2025) — O'zbekiston hozircha eng quyida.

Bu ro'yxatda uchta muhim haqiqat yashiringan.

Birinchisi: Xitoy jon boshiga iste'molda Germaniyadan o'tib ketdi. Sanoatlashuv va elektromobillashuv Xitoyni tom ma'noda “elektro-davlat”ga aylantirdi — va uning iqtisodiy qudrati aynan shu bilan parallel o'sdi.

Ikkinchisi: qo'shnimiz Qozog'iston bizdan 2.5 barobar ko'p elektr iste'mol qiladi. Gap uzoq Norvegiya haqida emas — yonimizdagi, o'xshash tarixga ega davlat haqida.

Uchinchisi: 1970-yillarda Janubiy Koreya jon boshiga bugungi O'zbekiston darajasida elektr iste'mol qilardi. Keyin sanoatlashuv keldi — va iste'mol o'n barobar oshdi. Koreya avval elektr stansiyalar qurdi, keyin zavodlar keldi. Aksincha emas.

Xulosa oddiy: O'zbekiston rivojlangan iqtisodiyotga aylanishi uchun elektr iste'moli 3-5 barobar o'sishi kerak. Savol — bu o'sish bo'ladimi emas. Savol — biz unga tayyormizmi.

Jevons paradoksi: arzon energiya iste'molni kamaytirmaydi — portlatadi

1865-yilda ingliz iqtisodchisi Uilyam Jevons g'alati hodisani payqadi: bug' mashinalari samaraliroq bo'lgani sari, Angliya ko'mirni kamroq emas — ko'proq yoqa boshladi. Sabab: arzonlashgan energiya yangi ishlatish usullarini iqtisodiy jihatdan mumkin qilib qo'ydi.

Bu qonuniyat bugun ham xuddi shunday ishlaydi. Elektr arzon va barqaror bo'lsa, odamlar tejalgan pulni cho'ntagiga solib qo'ymaydi — ular konditsioner oladi, elektr suv isitgich o'rnatadi, elektromobil xarid qiladi, ustaxonasini dizeldan elektrga o'tkazadi. Har bir yangi qulaylik — yangi kilovatt-soatlar degani.

Buni O'zbekiston allaqachon boshidan kechirmoqda: so'nggi yillarda konditsionerlar soni portlab o'sdi, elektromobillar ko'chalarni to'ldirmoqda, aholi va biznes elektrga tobora ko'proq tayanmoqda. Bu — muammo emas. Bu — rivojlanishning tabiiy belgisi.

Lekin bu yerda vilka bor. Xuddi shu talab portlashi ikki xil kelajakka olib borishi mumkin:

O'sish spirali: generatsiya va saqlash talabdan oldinda quriladi → elektr arzon va barqaror qoladi → biznes ishonch bilan elektrlashadi → iqtisodiyot o'sadi → yangi talab yana yangi investitsiyalarni oqlaydi.

Taqchillik tuzog'i: infratuzilma talabdan orqada qoladi → limitlar, o'chirishlar, qimmatlashuv → biznes generatorga, qo'shimcha xarajatga majbur bo'ladi → elektrlashuv sekinlashadi → rivojlanish ham sekinlashadi.

Bugungi limitlar va kuzgi-qishki uzilishlar — ikkinchi ssenariyning ogohlantirish qo'ng'irog'i. Yaxshi yangilik: birinchi ssenariyga o'tish uchun barcha texnologik shartlar ayni paytda yetilib turibdi.

Nega aynan quyosh, shamol va aralash portfel?

Javob mafkuraviy emas, iqtisodiy. Bugun O'zbekistonda yangi qurilayotgan generatsiya ichida eng arzon kilovatt-soatni quyosh stansiyalari beradi — jahon tendensiyasi ham xuddi shu. Dunyo aholisining 70 foizi yashaydigan davlatlar — Janubiy Osiyo, Afrika, Markaziy Osiyo — quyosh va shamolni “iqlim siyosati” uchun emas, eng arzon energiya bo'lgani uchun sotib olmoqda. 2025-yilda dunyoda tarmoqqa qo'shilgan yangi quvvatlarning qariyb 90 foizi quyosh va shamolga to'g'ri keldi.

O'zbekistonning bu boradagi tabiiy boyligi neft-gazdan kam emas: yiliga 300+ quyoshli kun, bo'sh cho'l maydonlari, Qoraqalpog'iston va Navoiy dashtlarida barqaror shamol. Bu resurslarni hech kim bizdan tortib ololmaydi va ularning “yoqilg'isi” abadiy tekin.

Lekin bitta halol tan olish kerak: quyosh eng arzon energiyani noto'g'ri soatlarda beradi. Peshinda — mo'l-ko'lchilik, kechqurun esa, aynan iste'mol cho'qqisida — nol. Shamol ko'pincha kechasi kuchayadi, lekin unga ham kafolat yo'q. Aynan shu yerda ko'pchilik skeptiklar to'xtaydi: “quyosh bilan zavod ishlatib bo'lmaydi”.

To'g'ri. Yolg'iz quyosh bilan — bo'lmaydi. Portfel bilan — bo'ladi.

BESS — arzon soatlarni kerakli soatlarga aylantiruvchi kalit

Batareyali energiya saqlash tizimlari (BESS) shu jumboqning yechimi: ular kunduzgi arzon quyosh energiyasini yig'ib, kechki cho'qqiga yetkazib beradi. Jevons talabi — kechqurungi konditsionerlar, tungi elektromobil quvvatlashlar — aynan quyosh “o'lgan” soatlarga to'g'ri keladi. BESS bu ikkalasini bir-biriga ulaydi: eng arzon energiya endi eng kerakli paytda ishlaydi.

BESS kunduzgi arzon quyoshni yig'ib, kechki iste'mol cho'qqisiga yetkazadi.

Bu texnologiya “kelajak” emas. Batareyalar narxi so'nggi o'n yilda qariyb 70 foizga tushdi va pasayishda davom etmoqda. Avstraliyada quyosh + batareyalar allaqachon gazni kechki narx belgilashdan siqib chiqarmoqda — va iste'molchilar uchun elektr arzonlashmoqda. Dunyo bo'ylab batareya o'rnatish sur'ati har yili rekord yangilamoqda.

To'liq rasm esa aralash portfelda:

• Quyosh — kunduzgi arzon asos

• Shamol — tungi va mavsumiy to'ldiruvchi

• GESlar — tez rostlovchi, “tabiiy batareya”

• BESS — soatlik siljitish va cho'qqini ushlash

• Mavjud gaz stansiyalari — bazadan rezerv va rostlagichga aylanadi

E'tibor bering: gaz yo'qolmaydi — uning roli o'zgaradi. Har kuni yonib turadigan asosdan, kerak bo'lgandagina ishga tushadigan sug'urtaga aylanadi. Tejalgan har milliard kub gaz esa — yo eksport valyutasi, yo kimyo sanoati uchun xomashyo.

Oldindan qurish — xarajat emas, strategiya

XIX asrda davlatlar temir yo'llarni “talab bor” bo'lgani uchun emas, talabni yaratish uchun qurgan. Temir yo'l kelgan shaharlar gullagan, kelmagan shaharlar qurigan. XXI asrda bu rol elektr infratuzilmasiga o'tdi.

Elektri arzon va barqaror hududga zavod keladi, data-markaz keladi, texnopark keladi. Elektri limitli hududdan esa investor qochadi — dunyo bo'ylab sanoat aynan energiya qidirib ko'chayotgan davrda yashayapmiz. Energiya endi iqtisodiyotning xizmatchisi emas — platformasi.

Shuning uchun “talab o'ssin, keyin quramiz” mantiq teskari ishlaydi: infratuzilma talabdan oldin turishi kerak, chunki aynan infratuzilma talabni chaqiradi. Koreya buni 50 yil oldin tushungan. Xitoy 20 yil oldin. Bizda esa hozir — quyosh eng arzon, batareyalar eng arzon, texnologiya yetilgan paytda — tarixiy imkoniyat oynasi ochiq turibdi.

Xulosa

Formulani soddalashtirsak:

Rivojlanish = elektrlashtirish. Elektrlashtirish = 3-5 barobar ko'p talab. Bu talabni ko'tarish = arzon aralash generatsiya + BESS.

O'zbekiston bu yo'lni allaqachon boshladi: gigavattlab yangi quyosh va shamol stansiyalari, birinchi yirik batareya loyihalari. Endi gap sur'atda va arxitekturada: saqlash tizimlarini keyinga qoldirilgan qo'shimcha emas, tizimning yuragi sifatida loyihalash kerak.

Elektr iste'moli 2,340 kVt·soatdan Turkiya darajasiga (4,000), keyin Qozog'iston darajasiga (6,000), undan so'ng Koreya yo'nalishiga o'sib borishi — bu shunchaki energetika ko'rsatkichi emas. Bu farovonlikning o'zi: har bir qo'shimcha ming kilovatt-soat — kimningdir yangi ish o'rni, kimningdir sovumaydigan uyi, kimningdir to'xtamaydigan zavodi.

Quyosh bizda yetarli. Texnologiya yetildi. Narxlar tushdi. Qolgani — qurish tezligi.

---

Maqola muallifning shaxsiy tahliliy pozitsiyasi. Manbalar: Our World in Data / Ember (2025 iste'mol ma'lumotlari), IEA, BloombergNEF tahlillari.