Markazlashmagan aralash energetika — milliy xavfsizlik masalasi

Muallif: Komron Adxamov, energetika sohasi mutaxassisi

---

2022-yil 25-yanvar. Toshkent metrosi tunnellarda to'xtab qoldi. Aeroportlar ishlamay qoldi. Svetoforlar o'chdi. O'zbekiston, Qozog'iston va Qirg'iziston — uch davlat bir vaqtning o'zida qorong'ulikka cho'mdi.

Sabab — bizning hududimizda ham emas edi. Qozog'iston tarmog'idagi bitta nosozlik Markaziy Osiyoning yagona halqa tizimi bo'ylab zanjir reaksiyaday tarqaldi. Bitta nuqtadagi muammo — uch mamlakat iqtisodiyotini soatlab to'xtatdi.

O'shanda biz muhim saboqni oldik: markazlashgan energotizim — bitta zaif nuqtali tizim. Lekin o'sha kuni bu tasodifiy avariya edi. Bugun esa dunyo bizga boshqa savolni qo'ymoqda: agar kimdir buni ataylab qilsa-chi?

Yangi urushlar birinchi bo'lib elektr tizimiga qarshi boshlanadi

So'nggi yillar mojarolarini kuzating — nishonlar o'zgardi.

2025-yil iyunida Isroil va AQShning Eron bilan to'qnashuvida birinchi zarbalar qatorida energetika infratuzilmasi turdi: Janubiy Pars gaz koni — Eronning eng yirik gaz manbai, neftni qayta ishlash zavodlari, elektr obyektlari. Eron ham javoban Fors ko'rfazidagi energetika obyektlarini nishonga oldi. Zamonaviy mojaro mantig'i oddiy: elektrsiz davlat — boshqarilmaydigan davlat.

Ukraina-Rossiya urushida esa bu mantiq ikkala tomondan namoyon bo'ldi. Rossiya Ukraina energotizimiga qarshi to'rtta tizimli kampaniya o'tkazdi — podstansiyalar, issiqlik elektrostansiyalari, taqsimlash tarmoqlari. Ukraina dronlari esa Rossiya hududiga 800 kilometrgacha kirib borib, neftni qayta ishlash quvvatining qariyb 10 foizini ishdan chiqardi, o'nlab elektrostansiyaga zarba berdi.

Bu urushlardan asosiy texnologik xulosa: arzon dron davri boshlandi. 50 ming dollarlik uchuvchisiz apparat millionlab dollarlik va yillar davomida quriladigan obyektni ishdan chiqara oladi. Va bu tahdid endi faqat urushayotgan davlatlarga tegishli emas — dron texnologiyasi arzonlashgani sari, u terrorchilik va diversiya quroliga ham aylanmoqda.

Markazlashgan tizim — bu nishonlar ro'yxati

Klassik energotizim arxitekturasi XX asrda qurilgan: bir nechta yirik elektrostansiya, magistral yuqori voltli liniyalar, markaziy dispetcherlik. Bu tizim samaradorlik uchun yaratilgan — himoya uchun emas.

Bunday arxitekturada hujum qiluvchining vazifasi juda oson: mamlakatning butun elektr ta'minoti 10-15 ta yirik obyektga bog'liq. Har bir yirik IES, har bir 500 kV podstansiya — xaritadagi bitta nuqta.

Endi tasavvur qiling: o'sha quvvat minglab kichik obyektlarga taqsimlangan — tomlardagi quyosh panellari, korxonalardagi batareya tizimlari (BESS), kichik GESlar, mahalliy shamol turbinalari. Hujumchining iqtisodiyoti butunlay o'zgaradi: 50 ming dollarlik dron bilan 2 MVt li quyosh maydonchasini urish — ma'nosiz ayirboshlash. Minglab nishonni birdaniga urish esa — imkonsiz.

Markazlashgan tizim — nishonlar ro'yxati. Markazlashmagan tizim — nishonning yo'qligi.

Markazlashgan tarmoq — bir nechta yirik nishon. Markazlashmagan — minglab kichik tugun.

Ukraina qishlarini qanday o'tkazayotganiga qarang: aynan taqsimlangan generatsiya, mobil qozonxonalar, generatorlar va lokal tarmoq orollari mamlakatni tik ushlab turibdi.

Yechim: O'zbekistonni oltita energetik hududga bo'lish

Men taklif qilmoqchi bo'lgan konsepsiya — “tarmoqlar tarmog'i” (grid of grids). Yagona milliy tarmoq saqlanadi, lekin mamlakat oltita yirik energetik hududga bo'linadi va har biri favqulodda holatda mustaqil “orol” rejimida ishlay olishi kerak:

• Farg'ona vodiysi (Andijon, Namangan, Farg'ona) — eng zich aholi, tashqi liniyalarga eng bog'liq hudud. Orol rejimida: tom quyosh tizimlari + kanallardagi kichik GESlar + BESS.

• Toshkent–Sirdaryo — eng yirik iste'mol markazi. Orol rejimida: Chorvoq GES + Sirdaryo IES + yangi quyosh stansiyalari + BESS.

• Jizzax–Samarqand — yangi quyosh klasterlari, o'sib borayotgan sanoat zonalari. Orol rejimida: quyosh + BESS.

• Buxoro–Navoiy — og'ir sanoat, gaz qayta ishlash, Zarafshon shamol stansiyasi. Orol rejimida: shamol + quyosh + gaz.

• Qoraqalpog'iston–Xorazm — tarmoqning eng zaif uchi, eng katta shamol salohiyati. Orol rejimida: shamol + BESS.

• Surxondaryo–Qashqadaryo — gaz konlari (Sho'rtan, Muborak), Talimarjon IES. Orol rejimida: gaz + quyosh + BESS.

Oltita energetik hudud — har biri o'z manba «shaxsiyati» va zaxirasi bilan.

E'tibor bering: har bir hududning tabiiy energetik “shaxsiyati” bor. Vodiy — suv va tomlar. Navoiy — shamol va sanoat. Janub — gaz. Bu bo'linish sun'iy emas, geografiyaning o'zi shuni aytib turibdi.

Oddiy kunlarda bu hududlar yagona tarmoqda ishlaydi, energiya u yoqdan-bu yoqqa oqadi, hamma narsa odatdagidek. Lekin avariya, tabiiy ofat yoki ataylab qilingan hujum sodir bo'lganda — har bir hudud o'z generatsiyasi va o'z zaxirasi bilan yashab qoladi. 2022-yildagi kabi zanjir reaksiya endi imkonsiz bo'ladi: muammo bitta hudud ichida qoladi.

Buning uchun nima kerak?

Bu konsepsiya to'rtta texnologik ustunga tayanadi.

Birinchisi — aralash generatsiya. Har bir hududda kamida ikki-uch xil manba: quyosh, shamol, gidro, gaz. Bitta manbaga bog'liqlik — xuddi bitta obyektga bog'liqlik kabi zaiflik. Quyosh kunduzi, shamol ko'pincha kechasi, gaz va gidro — rostlovchi. Ular bir-birini to'ldiradi.

Ikkinchisi — BESS, ya'ni batareyali energiya saqlash tizimlari. Bu butun konsepsiyaning yuragi. Batareyasiz quyosh stansiyasi kun botishi bilan “o'ladi” — orol rejimi haqida gap ham bo'lishi mumkin emas. BESS esa hududga eng og'ir soatlarda 2-4 soatlik mustaqil hayot beradi, chastota va kuchlanishni ushlab turadi. Jahon tajribasi ko'rsatmoqda: batareyalar narxi so'nggi 10 yilda qariyb 70 foizga arzonlashdi va bu texnologiya endi “kelajak” emas — bugungi standart.

Uchinchisi — grid-forming invertorlar. Texnik, lekin hal qiluvchi detal: oddiy invertor tarmoq signaliga ergashadi, tarmoq o'chsa — u ham o'chadi. Grid-forming invertor esa tarmoq signalini o'zi yaratadi — aynan shu texnologiya hududga tashqi tarmoqsiz “orol” bo'lib ishlash imkonini beradi.

To'rtinchisi — mahalliy boshqaruv. Har bir hududda o'z dispetcherlik markazi va EMS (energiya boshqaruv tizimi). Markaziy boshqaruv ishlamay qolganda, hudud o'zini o'zi boshqara olishi kerak. Bu yerda yana bitta xavfsizlik qatlami bor: boshqaruv dasturiy ta'minoti kimning qo'lida ekani — alohida milliy xavfsizlik savoli.

Bu iqtisodiyotga zid emas — aksincha

Kimdir aytishi mumkin: bu qimmat, bu ortiqcha zaxira. Lekin hisob boshqacha.

Birinchidan, taqsimlangan generatsiya uzatish yo'qotishlarini kamaytiradi — energiya iste'mol qilinadigan joyning o'zida ishlab chiqariladi. Ikkinchidan, quyosh va shamol bugun O'zbekistonda eng arzon yangi generatsiya turi — biz ularni iqlim uchun emas, iqtisod uchun quryapmiz. Uchinchidan, har bir yirik avariyaning iqtisodiyotga zarari millionlab dollar bilan o'lchanadi: to'xtagan zavodlar, buzilgan mahsulot, uzilgan aloqa. Bardoshlilik — bu xarajat emas, sug'urta.

Va eng muhimi: quyosh va shamolni bizdan hech kim tortib ololmaydi. Ularga narx sanksiyasi qo'yib bo'lmaydi, tranzitini to'xtatib bo'lmaydi, konini nishonga olib bo'lmaydi. O'zbekiston osmonidagi quyosh — dunyodagi eng himoyalangan energiya manbai.

Xulosa: bu energetika siyosati emas, mudofaa doktrinasi masalasi

2022-yil bizga tizim qanchalik mo'rt ekanini ko'rsatdi. 2025-yil urushlari esa bu mo'rtlik qasddan ishlatilishi mumkinligini isbotladi.

Markazlashmagan aralash energetika — bu “yashil kelajak” haqidagi chiroyli gap emas. Bu XXI asrda davlat bardoshliligining asosiy sharti. Shuning uchun bu masala faqat energetika vazirligining emas — milliy xavfsizlik strategiyasining bir qismi bo'lishi kerak.

O'zbekiston hozir energetikasini qayta qurmoqda: yangi quyosh va shamol stansiyalari, birinchi yirik BESS loyihalari. Aynan shu bosqichda — arxitektura hali qotib ulgurmagan paytda — tizimni boshidanoq bardoshli qilib loyihalash imkoniyati bor. Bu imkoniyat bir marta beriladi.

---

Maqola muallifning shaxsiy tahliliy pozitsiyasi. Manbalar: IEA (Ukraina energotizimi hisobotlari), Atlantic Council, xalqaro OAV materiallari (2025-2026).